U tuyến yên tiết prolactin là gì?

Tuyến yên là một tuyến nội tiết kích thước nhỏ nằm trong hố yên ở sàn não (hình 1). Tuyến yên tiết ra nhiều loại hormon giúp điều hòa hoạt động một số cơ quan trong cơ thể. Tuyến yên có nhiều loại tế bào khác nhau để tiết ra nhiều hormon khác nhau (hình 2).

Một số tế bào thùy trước tuyến yên tiết ra hormon prolactin. Bình thường, prolactin bị kích thích hay ức chế bởi một số yếu tố từ vùng dưới đồi và được tiết với nồng độ rất thấp. Khi phụ nữ có thai, prolactin được tiết ra tăng dần từ tuần thứ 5 của thai kỳ cho tới lúc sinh có nồng độ gấp 10-20 lần bình thường. Prolactin giúp phát triển tuyến vú và kích thích các tuyến sữa tạo ra sữa.

Hình 1: Vị trí giải phẫu tuyến yên        

Hình 2: Cấu trúc và chức năng tiết các hormon của tuyến yên

U tuyến yên tiết prolactin là sự tăng sinh bất thường ngoài kiểm soát của các tế bào tuyến yên tiết hormon prolactin. Sự hoạt động bất thường này dẫn đến nồng độ prolactin trong máu tăng cao và gây ra một số triệu chứng bất thường như mất kinh, chảy sữa ở phụ nữ hay giảm ham muốn tình dục ở nam giới do ức chế hoạt động của hormon sinh dục. U tuyến yên tiết prolactin có thể phát triển lớn, gây chèn ép các cơ quan xung quanh trong não như thần kinh vận nhãn và và mạch máu.

U tuyến yên tiết prolactin thường gặp ở bệnh nhân nữ dưới 50 tuổi. U tuyến yên tiết prolactin thường gặp là tăng sinh lành tính, không phải ung thư hay ác tính.

U tuyến yên tiết prolactin có thể gây triệu chứng gì?

ng độ prolactin trong máu tăng cao có thể gây ra một số triệu chứng:

Ở nữ giới trong độ tuổi sinh sản:

• Mất kinh hay kinh nguyệt không đều
• Tuyến vú chảy sữa
• Vô sinh hoặc khó thụ thai
• Mất khoáng xương nếu tình trạng tăng prolactin máu kéo dài vài năm

Phụ nữ đã mãn kinh thường không có các triệu chứng trên

Ở nam giới:

• Vú to nam giới hoặc cảm giác đau tại tuyến vú
• Mệt mỏi, giảm ham muốn tình dục, rối loạn cương
• Vô sinh hay khó thụ thai
• Mất khoáng xương nếu tình trạng tăng prolactin máu kéo dài vài năm

Nếu tuyến yên tiết prolactin phát triển lớn, có thể gây chèn ép các cơ quan xung quanh và gây các triệu chứng như:

• Thay đổi thị lực hay thị trường
• Đau đầu
• Triệu chứng suy tuyến yên do khối u chèn ép gây giảm tiết các hormon tuyến yên khác

Các triệu chứng chèn ép thường gặp ở nam hơn nữ, có thể do nam giới thường không có các triệu chứng giúp phát hiện sớm như ở nữ giới (ví dụ như mất kinh hoặc kinh nguyệt không đều). Vì vậy, ở nữ giới thường được được chẩn đoán và điều trị sớm hơn khi khối u còn kích thước nhỏ.

Chẩn đoán u tuyến yên tiết prolactin cần thực hiện cận lâm sàng gì?

• Xét nghiệm đo nồng độ prolactin trong máu
• Chụp cộng hưởng từ não (MRI não) có tiêm thuốc cản từ khảo sát tuyến yên
• Xét nghiệm đánh giá các hormon khác của tuyến yên
• Đánh giá thị lực, thị trường.

Điều trị u tuyến yên tiết prolactin như thế nào?

Mặc dù u tuyến yên tiết prolactin thường lành tính (không ác tính) nhưng thường cần điều trị. Chọn lựa phương pháp điều trị tùy thuộc kích thước khối u, triệu chứng khối u gây ra và một số yếu tố khác

U tuyến yên tiết prolactin được ưu tiên điều trị nội khoa đầu tiên với nhóm thuốc “đồng vận dopamin”. Điều trị nội khoa với nhóm thuốc này có thể giúp giảm nồng độ prolactin máu về bình thường và làm giảm kích thước u tuyến yên tiết prolactin lớn. Khi nồng độ prolactin máu bình thường trong vài năm và khối u có thể mất đi, bác sĩ có thể cho tạm ngưng thuốc “đồng vận dopamin” và theo dõi. Một số bệnh nhân khi ngưng thuốc nồng độ prolactin máu tăng trở lại, sau đó  phải tiếp tục uống lại thuốc. Trường hợp nồng độ prolactin máu không tăng trở lại thì bạn sẽ không cần uống thuốc.

Nếu không đáp ứng với điều trị thuốc hoặc thuốc gây nhiều tác dụng  ngoại ý, có thể xem xét các lựa chọn điều trị khác gồm:

• Phẫu thuật cắt bỏ u tuyến yên
• Một số loại thuốc khác

Nếu người bệnh đang điều trị u tuyến yên tiết prolactin muốn có thai?

Nếu người bệnh muốn có thai, hãy trao đổi với bác sĩ  điều trị về việc điều trị hiện tại. Nhiều người bệnh vẫn có thể có thai sau khi điều trị.

Người bệnh đang điều trị thuốc “đồng vận dopamin” sẽ tạm ngưng thuốc khi có thai. Tuy nhiên, nếu không điều trị thuốc, khối u có thể tăng kích thước nhưng may mắn là điều này không xảy ra thường xuyên. Nếu người bệnh có khối u tuyến yên tiết prolactin quá lớn, bác sĩ thường sẽ khuyến cáo phẫu thuật để lấy bỏ khối u trước khi mang thai.

Nếu người bệnh có xuất hiện thị lực trong khi mang thai thì có thể là triệu chứng do khối u phát triển. Điều này thường gặp với khối u tuyến yên tiết prolactin quá lớn. Do đó, nếu người bệnh có khối u tuyến yên tiết prolactin quá lớn,  bác sĩ sẽ cần thực hiện các đánh giá khảo sát về thị lực, thị trường đặc biệt. Những đánh giá này cần thực hiện trước khi có thai và sau đó mỗi 3 tháng.

Hãy báo ngay cho bác sĩ nếu người bệnh có triệu chứng đau đầu mới xuất hiện hay tăng hơn. Triệu chứng đau đầu có thể do khối u tuyến yên đang tăng kích thước.

Cần làm gì khi người bệnh đến giai đoạn mãn kinh?

Nếu người bệnh đang điều trị  u tuyến yên tiết prlactinoma đến giai đoạn mãn kinh (hết chu kỳ kinh nguyệt) cần báo với bác sĩ. Một số trường hợp có thể ngưng thuốc khi mãn kinh

BS CK2. Trần Thị Thùy Dung- Khoa Nội Tiết – BV ĐHYD